Արշակունիների թեմայով ամփոփիչ հարցաշար
- Ո՞վ էր Արշակունիների արքայատոհմի հիմնադիրը Հայաստանում:
- Ո՞ր քաղաքն է հիմնադրել Վաղարշ I Արշակունին և որպես մայրաքաղաք:
- Ո՞ր հռոմեական կայսեր օրոք է կնքվել Հռանդեայի դաշնագիրը:
- Ի՞նչ է նշանակում «Անդրեփրատյան համադաշնություն» տերմինը:
- Քանի՞ տարի տևեց հռոմեա-պարթևական տասնամյա պատերազմը :
- Ինչու՞ Հռանդեայի դաշնագրից հետո Տրդատ I-ը ստիպված էր մեկնել Հռոմ՝ թագը ստանալու Ներոնի ձեռքից:
- Նկարագրե՛ք Կորբուլոնի ռազմական արշավանքի նպատակներն ու հետևանքները Հայաստանի համար:
- Ինչպե՞ս հայ ազնվականության դավադրությունները խոչընդոտում էին Հռոմի քաղաքականությանը Հայաստանում:
- Ո՞րն էր Վաղարշ I-ի դիվանագիտական գլխավոր հաջողությունը պարթևական քաղաքականության մեջ:
- Ինչո՞ւ Հռոմը բարձրացրեց Ատրպատականի և Վիրքի կարգավիճակը՝ ի հակակշիռ Հայաստանի:
- Ինչպե՞ս Տրդատ I-ին հաջողվեց պահպանել Հայաստանի միասնությունը երկու հզոր տերությունների միջև:
- Ո՞րն էր Պետուսի զորքի ջախջախման հիմնական պատճառը Հռանդեայի ճակատամարտում:
- Ինչպիսի՞ քաղաքականություն էր վարում Ներոն կայսրը Հայաստանի նկատմամբ մինչև պատերազմը:
- Որո՞նք էին Անդրեփրատյան համադաշնության անդամները և ի՞նչ նպատակ էր հետապնդում այն:
- Ինչո՞ւ Արտաշատը դարձավ Կորբուլոնի առաջին թիրախը, այլ ոչ թե Տիգրանակերտը:
- Ինչպե՞ս Տրդատ I-ը վերականգնեց Հայաստանի տնտեսությունը պատերազմից հետո:
- Ո՞րն էր հայոց ավագանու դերը սոցիալական և իշխանական կառույցների պահպանման գործում:
- Ինչու՞ Տրայանոս կայսրը խախտեց Հռանդեայի համաձայնությունը և նվաճեց Հայաստանը:
- Ինչպե՞ս փոխվեց հռոմեական քաղաքականությունը Հայաստանի նկատմամբ Տրայանոսի մահից հետո:
- Ո՞րն էր Վաղարշ II-ի ճկուն քաղաքականության արդյունքը հռոմեական կայազորի դուրսբերման հարցում:
- Ինչո՞ւ Հռոմը ֆինանսական օգնություն ցուցաբերեց Վաղարշ II-ին՝ հայկական բանակը հզորացնելու համար:
- Ինչպիսի՞ սպառնալիքներ կային Հայաստանի համար հյուսիսկովկասյան տափաստանների քոչվորների կողմից:
- Ո՞րն էր Խոսրով I Արշակունու գահակալման շրջանի գլխավոր ռազմական մարտահրավերը:
- Ինչու՞ է Վաղարշ I-ը համարվում Հայաստանում Արշակունիների ժառանգական իշխանության հիմնադիրը:
- Ինչպե՞ս հայ-պարթևական համագործակցությունը հանգեցրեց Մեծ Հայքում պարթևական գերակայության վերացմանը:
- Վերլուծե՛ք Հայաստանի դերը որպես բուֆերային պետություն հռոմեա-պարթևական հակամարտությունում: Ինչպե՞ս հայոց ավագանուն հաջողվեց պահպանել պետական ինքնիշխանությունը՝ մանևրելով երկու տերությունների միջև:
- Համեմատե՛ք Կորբուլոնի և Պետուսի ռազմավարությունները Հայաստանում: Ինչո՞ւ նույն հռոմեական բանակը մեկ դեպքում հաղթեց, մյուս դեպքում ջախջախվեց: Ո՞ր գործոններն էին որոշիչ:
- Գնահատե՛ք Հռանդեայի դաշնագրի (64 թ.) երկարաժամկետ հետևանքները Հայաստանի, Հռոմի և Պարթևաստանի համար: Արդյո՞ք այն կայուն խաղաղություն ապահովեց, թե՞ միայն ժամանակավոր զինադադար:
- Ինչպե՞ս է Տրայանոսի արշավանքը (114-117 թթ.) և նրան հաջորդած կայսրերի քաղաքականությունը ցույց տալիս հռոմեական կայսերական գաղափարախոսության փոփոխությունները: Ինչու՞ Հռոմը վերջնականապես հրաժարվեց Հայաստանը նահանգ դարձնելուց:
- Վերլուծական շարադրանքով պատասխանե՛ք. ի՞նչ պայմաններում է հնարավոր պահպանել հավասարակշռությունը երկու մրցակից տերությունների միջև (օրինակով Հայաստանը Հռոմի և Պարթևաստանի միջև): Համեմատե՛ք այս երկընտրանքը ժամանակակից միջազգային հարաբերությունների որևէ օրինակի հետ:
Հռոմեա-պարթևական մրցակցությունըԱրտաշեսյանների անկումից հետո
- Ինչու՞ Արտաշեսյան արքայատոհմի անկումից հետո Հռոմը փորձեց Հայաստանում հաստատել ենթակա վարչակարգ, և ինչո՞ւ այդ քաղաքականությունը ձախողվեց:
- Ինչպե՞ս հայ ազնվականության ներքին հակասությունները, ի վերջո, նպաստեցին սոցիալական և իշխանական կառույցների պահպանմանը, այլ ոչ թե փլուզմանը:
- Ի՞նչ էր նշանակում «Անդրեփրատյան համադաշնությունը», և ինչու՞ Մեծ Հայքը միացավ դրան:
- Նկարագրե՛ք Վաղարշ I-ի դերը հայ-պարթևական հարաբերությունների կարգավորման և Տրդատ I-ի գահ բարձրանալու գործում:
- Ինչու՞ Ներոն կայսրը կարևորում էր ոչ այնքան Հայաստանի նվաճումը, որքան Պարթևաստանին այն չտալը: Ո՞րն էր Հռոմի ռազմավարական շահը:
- Համեմատե՛ք Կորբուլոնի և Պետուսի արշավանքների արդյունքները: Ինչու՞ Պետուսի բանակը շրջապատվեց և զինաթափվեց Հռանդեայում:
- Ո՞րն էր Տրդատ I-ի գահակալման գլխավոր մարտահրավերը, և ինչպե՞ս նրան հաջողվեց վերականգնել Հայաստանի տնտեսությունը:
- Ինչպե՞ս և ինչու՞ Տրայանոս կայսրը փորձեց վերացնել Հռանդեայի համաձայնությունը, և ինչո՞ւ նրա հաջորդները հրաժարվեցին Հայաստանը նահանգ դարձնելուց:
- Ի՞նչ նշանակություն ուներ Վաղարշ II-ի ճկուն քաղաքականությունը հռոմեական կայազորի դուրսբերման և հայկական բանակի հզորացման համար:
- Վերլուծե՛ք տեքստում նշված դրույթը. «հայոց ավագանին, մի կողմ թողնելով ներքին հակասությունները, միասնաբար ստանձնեց սոցիալական և իշխանական կառույցների պահպանման պատասխանատվությունը»: Ի՞նչ պայմաններում է հնարավոր նման միասնություն:
Բառերի և տերմինների բացատրություններ
| Անդրեփրատյան համադաշնություն | Պարթև Վաղարշ I-ի ջանքերով կազմավորված պաշտպանական միություն ընդդեմ Հռոմի, որին անդամակցում էին Պարթևաստանը, Ատրպատականը, Ադիաբենեն, Աղվանքը և Մեծ Հայքը: |
| Հռանդեայի դաշնագիր | 64 թ. Տրդատ I-ի և Կորբուլոնի միջև կնքված համաձայնություն, որով Տրդատը ճանաչվում էր Հայոց թագավոր, բայց պետք է Հռոմում Ներոնի ձեռքից ստանար թագը: |
| Գահակալություն | Թագավորի իշխանության ժամանակաշրջանը, նրա գահ բարձրանալուց մինչև մահը կամ գահընկեց լինելը: |
| Ենթակա վարչակարգ | Հռոմի կողմից Հայաստանում հաստատված կառավարման ձև, երբ թագավորը նշանակվում էր Հռոմի կամքով և ենթարկվում նրան: |
| Ավագանի | Հայաստանի բարձրաստիճան ազնվականությունը, նախարարական տները, որոնք ունեին քաղաքական և ռազմական նշանակալի դեր: |
| Բուֆերային պետություն | Չեզոք կամ կիսաչեզոք պետություն, որը գտնվում է երկու հզոր տերությունների միջև և մեղմում է նրանց հակամարտությունը: |
| Լեգեոն | Հռոմեական բանակի հիմնական մարտական ստորաբաժանումը՝ մոտ 5000 զինվորից բաղկացած: |
| Գահընկեց անել | Թագավորին իշխանությունից զրկելը, գահից հեռացնելը: |
| Տասնամյա պատերազմ (54-64 թթ.) | Հռոմեա-պարթևական ռազմական հակամարտությունը Հայաստանի նկատմամբ վերահսկողության համար, որն ավարտվեց Հռանդեայի դաշնագրով: |
| Քոչվորներ | Հյուսիսկովկասյան տափաստանների թափառական ցեղեր (ալաններ, սարմատներ և այլն), որոնք պարբերաբար ասպատակում էին Հայաստանը: |
| Հռոմեական նահանգ | Հռոմեական կայսրության վարչատարածքային միավոր, որը կառավարվում էր հռոմեացի կառավարչի կողմից: |
| Պարթևական գահ | Պարթևաստանի թագավորական իշխանությունը, որը հաճախ վիճարկվում էր տարբեր դինաստիաների միջև: |
| Հռոմեական կայազոր | Հռոմեական զորախումբ, որը մշտապես տեղակայված էր օտար տարածքում վերահսկողություն ապահովելու համար: |
| Դիվանագիտություն | Միջպետական հարաբերությունների վարման արվեստը, բանակցությունները, դաշինքները, պայմանագրերը: |
| Ռազմավարական նշանակություն | Տվյալ տարածքի կարևորությունը ռազմական գործողությունների պլանավորման և մատակարարման տեսանկյունից: |
Սասանյանների վերելք, քրիստոնեության ընդունումը Հայաստանում
- Ե՞րբ և ո՞վ հիմնադրեց Սասանյանների թագավորությունը՝ փոխարինելով Պարթևստանի Արշակունիներին:
- Ո՞ր հայոց թագավորն էր կառավարում Սասանյանների վերելքի ժամանակ և դարձավ դավադրության զոհ:
- Ո՞վ սպանեց Խոսրով II թագավորին Սասանյան շահի հրամանով:
- Ո՞ր թվականին Տրդատ III-ը քրիստոնեությունը հռչակեց որպես Հայաստանի պետական կրոն:
- Ո՞վ էր Գրիգոր Պարթևը, որը հետագայում հայտնի դարձավ Լուսավորիչ անունով:
- Ինչու՞ Սասանյանները թշնամաբար էին վերաբերվում Հայաստանի Արշակունիներին՝ չնայած նրանց ընդհանուր արմատներին:
- Ինչպիսի՞ քաղաքականություն վարեց Տրդատ III-ը Հռոմի հետ՝ Սասանյանների սպառնալիքի պայմաններում, և ո՞ր պայմանագրով ամրագրվեց դա:
- Նշե՛ք Մծբինի 40-ամյա հաշտության դաշնագրի (298 թ.) հիմնական պայմանները Հայաստանի վերաբերյալ:
- Ինչու՞ Տրդատ III-ը որոշեց քրիստոնեությունը դարձնել պետական կրոն. նշե՛ք առնվազն երկու պատճառ՝ ելնելով տեքստից:
- Ինչպե՞ս Գրիգոր Լուսավորիչը ձեռնադրվեց Հայոց կաթողիկոս, և որտե՞ղ տեղի ունեցավ Տրդատ III-ի մկրտությունը:
- Վերլուծե՛ք Սասանյանների գալուստով առաջացած աշխարհաքաղաքական փոփոխությունները: Ինչու՞ Հռոմը և Հայաստանը ստիպված եղան համագործակցել նոր վտանգի դեմ:
- Համեմատե՛ք քրիստոնյաների հալածանքները Հռոմեական կայսրությունում և Հայաստանում մինչև 301 թվականը: Ինչո՞ւ Տրդատ III-ը, սկզբում հալածելով քրիստոնյաներին, վերջում ընդունեց այդ կրոնը:
- Ինչպե՞ս է տեքստում ներկայացված Հռիփսիմյան կույսերի նահատակությունը, և ի՞նչ դեր խաղաց այդ դեպքը Տրդատ III-ի կրոնափոխության գործընթացում:
- Գնահատե՛ք քրիստոնեության ընդունման սոցիալ-տնտեսական հետևանքները Հայաստանում: Ինչպե՞ս փոխվեց հոգևորականության դերը և ունեցվածքային հարաբերությունները:
- Վերլուծական եզրակացություն ձևակերպե՛ք այն մասին, թե ինչու է Հայաստանը համարվում աշխարհում առաջին պետությունը, որն ընդունեց քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն, և ի՞նչ գործոններ նպաստեցին դրա ամրապնդմանը:
Հիմնական տերմինների բացատրություններ
| Բառ/Տերմին | Բացատրություն |
|---|---|
| Սասանյաններ | Պարթևստանում 226 թ. իշխանության եկած պարսկական դինաստիա, որը փոխարինեց Արշակունիներին և հռչակվեց Աքեմենյանների ժառանգորդ: |
| Նվիրապետություն | Հայ Առաքելական Եկեղեցու հոգևոր աստիճանակարգը, որն ունի հետևյալ հիմնական աստիճանները՝ սարկավագություն, քահանայություն, եպիսկոպոսություն և կաթողիկոսություն: |
| Ձեռնադրություն | Եկեղեցական կարգ, Հայ եկեղեցու յոթ խորհուրդներից մեկը, որով դառնում են հոգևորական և լիազորվում կատարել տարբեր կրոնական ծեսեր և արարողություններ: |
| Նահատակ | Մարդ, որը նախընտրում է մահանալ (հաճախ խոշտանգումներով), քան հրաժարվել իր կրոնից: |
| Կաթողիկոս | Հայ Առաքելական Եկեղեցու գերագույն հոգևոր առաջնորդը (Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս): |
| Հեթանոսական տաճարներ/մեհյաններ | Նախաքրիստոնեական շրջանի կրոնական կառույցներ, որտեղ մատուցվում էին զոհեր հին աստվածներին: |
| Խոր Վիրապ | Բանտ, որտեղ Գրիգոր Լուսավորիչը անցկացրեց 13 տարի Տրդատ III-ի հրամանով՝ քրիստոնեություն քարոզելու համար: |
| Մծբինի հաշտություն (298 թ.) | Հռոմեա-պարսկական պատերազմն ավարտող 40-ամյա հաշտության դաշնագիր, որով Հռոմը ճանաչում էր Հայաստանի ինքնավարությունը իր գերիշխանության ներքո, իսկ Տրդատ III-ը՝ Հայոց թագավոր: |
| Հալածանք | Պետական իշխանության կողմից քրիստոնյաների նկատմամբ կիրառվող բռնաճնշումներ, մահապատիժներ, աքսորներ, որը շարունակվում էր մինչև կրոնի պաշտոնական ճանաչումը: |
| Կեսարիա (Կապադովկիա) | Փոքր Ասիայի քաղաք, ուր Գրիգոր Լուսավորիչը մեկնեց ձեռնադրվելու Հայոց կաթողիկոս, քանի որ այնտեղ էր գտնվում այդ ժամանակի հեղինակավոր եպիսկոպոսական աթոռը: |
Ավատատիրություն, Արշակունիների անկում
- Ի՞նչ է նշանակում «ավատատիրություն» տերմինը, և ե՞րբ է այն ձևավորվել Հայաստանում:
- Ո՞ր քաղաքը հիմնադրեց Խոսրով III Կոտակ թագավորը որպես նոր մայրաքաղաք՝ փոխարինելով Արտաշատին:
- Ո՞վ էր Հայոց կաթողիկոսը, որի ժամանակ տեղի ունեցավ Աշտիշատի եկեղեցական ժողովը (354 թ.):
- Ո՞ր թագավորն է կառուցել Արշակավան քաղաքը, որը դարձավ փախստականների ապաստարան:
- Ե՞րբ տեղի ունեցավ Մեծ Հայքի բաժանումը Հռոմի և Պարսկաստանի միջև:
- Նկարագրե՛ք ավատատիրական հարաբերությունների հիմնական առանձնահատկությունները. ի՞նչ է ավատը, ովքեր էին ավատատերերը :
- Ինչու՞ Խոսրով III Կոտակը պարտավորեցրեց հազար և ավելի զինվոր ունեցող նախարարներին ապրել արքունիքում: Ի՞նչ նպատակ էր հետապնդում այդ օրենքը:
- Որո՞նք էին Աշտիշատի ժողովի (354 թ.) հիմնական որոշումները կրթության և եկեղեցական հարկերի վերաբերյալ:
- Ինչպե՞ս Արշակ II թագավորը փորձեց կարգավորել հարաբերությունները եկեղեցու և նախարարների հետ՝ իշխանությունը կենտրոնացնելու համար:
- Ինչու՞ է Մծբինի 363 թ. հաշտությունը կոչվում «ամոթալի», և ի՞նչ հետևանքներ ունեցավ այն Հայաստանի համար:
- Վերլուծե՛ք Պապ թագավորի եկեղեցական քաղաքականությունը: Ինչպե՞ս նրան հաջողվեց Հայոց եկեղեցին դուրս բերել Կեսարիայից ունեցած կախվածությունից, և ինչո՞ւ այդ բարեփոխումները դժգոհություն առաջացրին ինչպես նախարարների, այնպես էլ Հռոմի մոտ:
- Համեմատե՛ք Արշակ II-ի և Պապի կառավարման ոճերը: Ո՞րն էր նրանցից յուրաքանչյուրի գլխավոր ձեռքբերումը և ձախողումը կենտրոնական իշխանության ամրապնդման գործում:
- Գնահատե՛ք 387 թ. Հայաստանի բաժանման պատճառներն ու հետևանքները: Ինչու՞ նախարարական տները չկարողացան կանխել երկրի բաժանումը, և ի՞նչ դեր խաղաց այդ հարցում ներքին պայքարը:
- Ինչպե՞ս է Մովսես Խորենացու և Փավստոս Բուզանդի նկարագրած Արշակավան քաղաքի օրինակը ցույց տալիս IV դարի Հայաստանի սոցիալական լարվածությունը և թագավորական իշխանության հակասական քաղաքականությունը:
- Վերլուծական եզրակացություն ձևակերպե՛ք. ինչու՞ 428 թ. նախարարները դիմեցին Պարսից շահին՝ վերջնականապես վերացնելու Արշակունիների թագավորությունը: Հնարավո՞ր էր արդյոք կանխել Արշակունյաց Հայաստանի անկումը:
Տերմինների բացատրություններ
| Ավատ | Տիրակալի կողմից ավատառուին (վասալին) տրված հողային տիրույթ՝ զինվորական կամ այլ ծառայության դիմաց: |
| Ավատառու | Անձ, որը տիրոջից հողի շնորհ է ստացել՝ հավատարմության և ծառայությունների դիմաց: |
| Ավատատիրություն | Սոցիալ-տնտեսական խիստ աստիճանակարգված համակարգ՝ հիմնված հողերի բաշխման և անձնական հավատարմության վրա (ֆեոդալիզմ): |
| Ազատներ և անազատներ | Հասարակական խավեր, որոնք միմյանցից առանձնացած էին իրավունքներով և պարտականություններով: Ազատներն էին խոշոր և միջին հողատեր ազնվականները (նախարարներ, հոգևորականներ), անազատները՝ քաղաքացիները (արհեստավորներ, առևտրականներ) և կախյալ գյուղացիները: |
| Աշտիշատի ժողով (354 թ.) | Հայ եկեղեցու առաջին ժողովը, որտեղ ընդունվեցին աշխարհիկ և կրոնական կանոններ, որոշվեց կրճատել ժողովրդից գանձվող հարկերը, հիմնել հունական և ասորական դպրոցներ, արգելել պարսկերենի ուսուցումը, բացել որբանոցներ, հիվանդանոցներ, աղքատանոցներ: |
| Արշակավան | Արշակ II թագավորի կառուցած քաղաքը (Կոգ գավառում), որը դարձավ պարտապանների, գողերի, մարդասպանների և այլ հանցագործների ապաստարան՝ թագավորի հրամանով, որ նրանց դեմ դատ չի գործի: |
| Մծբինի «ամոթալի» հաշտություն (363 թ.) | Հռոմեա-պարսկական հաշտության դաշնագիր, որով հռոմեացիները խոստացան չօգնել Արշակ II-ին, եթե Շապուհ II-ը պատերազմ սկսեր Հայաստանի դեմ: |
| Դվին | Նոր մայրաքաղաքը, որը հիմնադրեց Խոսրով III Կոտակ թագավորը (մոտ 335 թ.)՝ փոխարինելով Արտաշատին: |
| Ձիրավի ճակատամարտ (371 թ.) | Հայոց բանակի փայլուն հաղթանակը Պարսկաստանի նկատմամբ Նպատ լեռան փեշերին՝ Պապ թագավորի օրոք, որը հնարավորություն տվեց վերականգնել երկիրը: |
| Կեսարիայից կախվածություն | Հայոց եկեղեցու կանոնական կախվածությունը Կեսարիայի (Կապադովկիա) եպիսկոպոսից, որով հայ կաթողիկոսը պետք է ձեռնադրվեր այնտեղ: Պապ թագավորը վերացրեց այս կախվածությունը՝ հայ եպիսկոպոսներով ձեռնադրելով կաթողիկոս: |
| 387 թ. բաժանում | Հռոմի և Պարսկաստանի միջև Մեծ Հայքի բաժանումը երկու անհավասար մասի. մեծագույն մասն անցավ Պարսկաստանի հսկողության տակ: Ձևականորեն երկու մասերում էլ շարունակում էին կառավարել Արշակունի թագավորները: |
| 428 թ. անկում | Պարսից շահի կողմից Արշակունյաց վերջին հայ թագավորի (Արտաշես-Արտաշիրի) գահընկեցությունը՝ հայ նախարարների պահանջով: |
Արշակունյաց Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական և մշակութային կյանքը
- Ի՞նչ է նշանակում «հայրենիք» տերմինը Արշակունյաց Հայաստանում:
- Որո՞նք էին Արշակունյաց շրջանի հիմնական քաղաքները (թվարկե՛ք առնվազն երեքը):
- Ո՞վ էր Մար Աբաս Կատինան, և ինչո՞վ է նա նշանավոր:
- Ինչպիսի՞ կառույց է Գառնիի տաճարը, և ե՞րբ է այն վերականգնվել:
- Ո՞ր փաստաթղթերով էին կարգավորվում թագավորի և նախարարների հարաբերությունները:
- Թվարկե՛ք հողատիրության հիմնական ձևերը Արշակունյաց Հայաստանում և համառոտ բացատրե՛ք դրանցից յուրաքանչյուրը:
- Նկարագրե՛ք «Գահնամակի» և «Զորանամակի» դերը նախարարական կարգի կանոնավորման գործում:
- Ինչպիսի՞ գործակալություններ (նախարարություններ) գործում էին Արշակունյաց Հայաստանի պետական կառավարման համակարգում, և ո՞րն էր յուրաքանչյուրի հիմնական գործառույթը:
- Ինչու՞ է Արշակունյաց շրջանը բնութագրվում որպես «ուշ հելլենիզմի» կամ «հետհելլենիզմի» փուլ, և ի՞նչ փոփոխություններ տեղի ունեցան այս ժամանակաշրջանում:
- Ինչպե՞ց փոխվեց քաղաքային կյանքը Արշակունյաց Հայաստանում IV դարի կեսերին հայ-պարսկական պատերազմների պատճառով:
- Վերլուծե՛ք ավատատիրական հարաբերությունների զարգացման ազդեցությունը կենտրոնական իշխանության թուլացման վրա Արշակունյաց Հայաստանում: Ինչպե՞ս «հայրենիք» և «պարգևականք» հողերի վերածումը ժառանգական սեփականության նպաստեց նախարարական տների հզորացմանը:
- Համեմատե՛ք Արշակունյաց և Սասանյանների կրոնական քաղաքականությունը Հայաստանում: Ինչու՞ Սասանյան տիրապետության կարճ ժամանակահատվածում (շուրջ 30 տարի) զրադաշտականությունը չկարողացավ արմատավորվել Հայաստանում, մինչդեռ քրիստոնեությունը հաջողությամբ տարածվեց:
- Գնահատե՛ք արևմտյան (հելլենիստական) և արևելյան (հռոմեա-պարսկական) մշակութային ազդեցությունների հակամարտությունը Արշակունյաց Հայաստանում: Ինչպե՞ս է Գառնիի տաճարի ճարտարապետությունը և խճանկարների բովանդակությունը արտացոլում այդ ազդեցությունների սինթեզը:
- Պատմական վերլուծություն կատարե՛ք հետևյալ դիտարկման շուրջ. «Արշակունյաց Հայաստանում պետական կառավարման գործակալությունները աստիճանաբար դառնում են ժառանգական, ինչը նպաստում է նախարարական տների քաղաքական իշխանության աճին»: Ո՞րն էր թագավորական իշխանության հակազդեցության մեխանիզմը, և ինչու՞ այն ձախողվեց:
- Արդյո՞ք տեքստում նշված «մշակույթի ազդեցությունը հասարակության աշխարհայացքի և վարքագծի վրա» երևույթը համահունչ է ժամանակակից Հայաստանում նկատվող մշակութային մարտահրավերներին: Բերե՛ք ձեր փաստարկները՝ հիմնվելով տեքստի վերջին պարբերության վրա:
Տերմինների բացատրություններ
| Հայրենիք | Միջնադարյան Հայաստանում սեփականության իրավունքի (ժառանգական) հիմնական տեսակը՝ նախարարներին պատկանող ժառանգական հողերը: |
| Պարգևականք | Ծառայության դիմաց արքայի և խոշոր նախարարների շնորհած հողի պայմանական սեփականությունը (կարող էր հետ վերցվել ծառայությունը դադարեցնելու դեպքում): |
| Գանձագին | Առք ու վաճառքի ենթակա մասնավոր սեփականություն (հողեր, որոնք չէին տարբերվում հայրենիքից): |
| Գահնամակ | Հայաստանի բոլոր ավատատերերի ցուցակն ըստ քաղաքական կշռի և ազդեցության, որով ամրագրվում էր նրանց դիրքը արքունիքում: |
| Զորանամակ | Փաստաթուղթ, որով սահմանվում էին ավատատերերի զինվորական ծառայության ժամկետներն ու զորաքանակը: |
| Գործակալություններ | Պետական կառավարման համակարգի կենտրոնական մարմիններ (սպարապետություն, հազարապետություն, մարդպետություն, մաղխազություն, թագակապ ասպետություն, մեծ դատավարություն, սենեկապետություն), որոնք որոշ չափով հիշեցնում են ժամանակակից նախարարությունները: |
| Սպարապետություն | Գործակալություն, որը ղեկավարում էր զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարը (սպարապետը), ենթարկվում էր թագավորին, պատերազմի ժամանակ նրան էին ենթարկվում բոլոր նախարարների զորամասերը: |
| Հազարապետություն | Տնտեսական-հարկային գործերի ղեկավարումը: |
| Մարդպետություն | Թագավորական հողերի, բերդերի և գանձերի վերահսկման ու պահպանման, ներքին կարգ ու կանոնի ապահովման գործակալությունը: |
| Մաղխազություն | Արքունական պահակազորի և թիկնազորի ղեկավարումը: |
| Թագակապ ասպետություն | Պալատական արարողությունների, վարվելակարգի վերահսկումը և թագը արքայի գլխին դնելը: |
| Մեծ դատավարություն | Մինչ քրիստոնեությունը ղեկավարում էր քրմապետը, իսկ քրիստոնեության ընդունումից հետո՝ կաթողիկոսը: |
| Սենեկապետություն | Արքունի գրասենյակի ղեկավարումը, թագավորի անձնական քարտուղարը: |
| Աշխարհաժողով | Նախարարական խորհուրդ, որը Արշակունիների օրոք գումարվում էր հազվադեպ, նրա գործառույթներն հետագայում ստանձնեցին եկեղեցական ժողովները: |
| Ուշ հելլենիզմ (հետհելլենիզմ) | Ժամանակաշրջան, երբ հելլենիստական ավանդույթները թուլանում են, քաղաքները կորցնում են իրենց ազդեցությունը, տնտեսական և մշակութային կապերը նվազում են, և աստիճանաբար հ իմք է դրվում քրիստոնեական մշակույթին: |
1. Ո՞վ էր Արշակունիների արքայատոհմի հիմնադիրը Հայաստանում:
Պատասխան՝ Տրդատ I։
2. Ո՞ր քաղաքն է հիմնադրել Վաղարշ I-ը որպես մայրաքաղաք:
Պատասխան՝ Վաղարշապատ։
3. Ո՞ր հռոմեական կայսեր օրոք է կնքվել Հռանդեայի դաշնագիրը:
Պատասխան՝ Ներոն։
4. Ի՞նչ է նշանակում «Անդրեփրատյան համադաշնություն» տերմինը:
Պատասխան՝ Հռոմի դեմ ստեղծված երկրների դաշինք։
5. Քանի՞ տարի տևեց տասնամյա պատերազմը:
Պատասխան՝ 10 տարի (54–64 թթ.)։
6. Ինչու՞ Տրդատ I-ը գնաց Հռոմ:
Պատասխան՝ թագը պաշտոնապես ստանալու համար։
7. Ի՞նչ էին Կորբուլոնի արշավանքի նպատակներն ու հետևանքները:
Պատասխան՝ նպատակ՝ Հայաստանը ենթարկել Հռոմին, հետևանք՝ դաշնագիր և փոխզիջում։
8. Ինչպե՞ս էին ազնվականները խոչընդոտում:
Պատասխան՝ դավադրություններով և անհամաձայնությամբ։
9. Վաղարշ I-ի գլխավոր հաջողությունը:
Պատասխան՝ Տրդատ I-ի գահ բարձրացումը։
10. Ինչու՞ Հռոմը բարձրացրեց այլ երկրների կարգավիճակը:
Պատասխան՝ Հայաստանի դեմ հակակշիռ ստեղծելու համար։
11. Ինչպե՞ս Տրդատ I-ը պահեց միասնությունը:
Պատասխան՝ հավասարակշռելով Հռոմն ու Պարթևաստանը։
12. Պետուսի պարտության պատճառը:
Պատասխան՝ վատ ռազմավարություն։
13. Ներոնի քաղաքականությունը:
Պատասխան՝ պահել Հայաստանը իր ազդեցության տակ։
14. Անդամները և նպատակը:
Պատասխան՝ Պարթևաստան, Մեծ Հայք և այլն՝ Հռոմի դեմ պաշտպանություն։
15. Ինչու՞ Արտաշատը առաջին թիրախ էր:
Պատասխան՝ մայրաքաղաք էր։
16. Ինչպե՞ս վերականգնվեց տնտեսությունը:
Պատասխան՝ խաղաղությամբ և կարգավորմամբ։
17. Ավագանու դերը:
Պատասխան՝ պահել կարգը և իշխանությունը։
18. Ինչու՞ Տրայանոսը նվաճեց Հայաստանը:
Պատասխան՝ ամբողջությամբ տիրելու համար։
19. Ինչպե՞ս փոխվեց քաղաքականությունը հետո:
Պատասխան՝ Հռոմը հրաժարվեց նվաճումից։
20. Վաղարշ II-ի արդյունքը:
Պատասխան՝ կայազորի դուրսբերում։
21. Ինչու՞ Հռոմը օգնեց:
Պատասխան՝ Հայաստանը ուժեղացնելու համար։
22. Քոչվորների վտանգը:
Պատասխան՝ հարձակումներ։
23. Խոսրով I-ի մարտահրավերը:
Պատասխան՝ արտաքին թշնամիներ։
24. Ինչու՞ Վաղարշ I-ը հիմնադիր է:
Պատասխան՝ հաստատեց ժառանգական իշխանություն։
25. Ինչպե՞ս վերացավ գերակայությունը:
Պատասխան՝ համագործակցությամբ։
📌 Սասանյաններ և քրիստոնեություն
26. Ո՞վ հիմնադրեց Սասանյան պետությունը:
Պատասխան՝ Արտաշիր I (226 թ.)։
27. Ո՞ր թագավորն էր այդ ժամանակ:
Պատասխան՝ Խոսրով II։
28. Ո՞վ սպանեց նրան:
Պատասխան՝ Անակ Պարթևը։
29. Ե՞րբ ընդունվեց քրիստոնեությունը:
Պատասխան՝ 301 թ.
30. Ո՞վ էր Գրիգոր Լուսավորիչը:
Պատասխան՝ Գրիգոր Լուսավորիչ՝ քրիստոնեության տարածողը։
31. Ինչու՞ Սասանյանները թշնամի էին:
Պատասխան՝ ուզում էին իշխել Հայաստանի վրա։
32. Տրդատ III-ի քաղաքականությունը:
Պատասխան՝ դաշնակցեց Հռոմի հետ։
33. Մծբինի պայմանագիրը:
Պատասխան՝ Հայաստանը ճանաչվեց թագավորություն։
34. Ինչու՞ ընդունվեց քրիստոնեությունը:
Պատասխան՝ ժողովրդի միավորման համար։
35. Ինչպե՞ս ձեռնադրվեց Լուսավորիչը:
Պատասխան՝ Կեսարիայում։
📌 Ավատատիրություն
36. Ի՞նչ է ավատատիրությունը:
Պատասխան՝ հողերի բաժանման համակարգ։
37. Ո՞ր քաղաքը հիմնադրեց Խոսրով III-ը:
Պատասխան՝ Դվին։
38. Ո՞վ էր կաթողիկոսը:
Պատասխան՝ Ներսես Մեծ։
39. Ո՞վ կառուցեց Արշակավանը:
Պատասխան՝ Արշակ II։
40. Ե՞րբ բաժանվեց Հայաստանը:
Պատասխան՝ 387 թ.